Konferencja

Polskie Biblioteki Cyfrowe 2009

Streszczenia referatów

 

Poniżej znajdziecie Państwo streszczenia poszczególnych referatów prezentowanych na tegorocznej edycji konferencji "Polskie Biblioteki Cyfrowe" oraz warsztatów "Biblioteki cyfrowe". Prezentacje udostępnione będą na tej stronie po nadesłaniu ich przez autorów, a pełne teksty wybranych referatów zostaną wydane w formie materiałów pokonferencyjnych.

Konferencja - Sesja 1

dMuseion: od bazy danych do muzeum cyfrowego - Piotr P. Czyż, Marcin Romeyko-Hurko (Muzeum Narodowe w Warszawie)

 

Muzeum Narodowe w Warszawie, podobnie jak wiele innych instytucji kultury w Polsce, nie pozostaje obojętne na wyzwania związane z rozwojem technologii cyfrowych i społeczeństwa informacyjnego. Uruchomienie w Internecie własnego "cyfrowego muzeum", pojmowanego jako wielofunkcyjny odpowiednik naukowego katalogu zbiorów, sprzężone z uczestnictwem w projektach międzynarodowych (np. w Europeanie), stanowią jedną z form realizacji statutowych zadań instytucji. Główną ideą systemu jest dostarczenie użytkownikom kompletnej informacji o zabytkach wraz z cyfrową dokumentacją fotograficzną. Ponieważ Muzeum posiada inwentarz elektroniczny zawierający cyfrowe wizerunki muzealiów, optymalnym rozwiązaniem wydaje się eksport wybranych i ustandaryzowanych danych do systemu internetowego. Dzięki podjętej w 2008 r. współpracy Muzeum Narodowego w Warszawie z Poznańskim Centrum Superkomputerowo-Sieciowym, twórcą wykorzystywanego w większości polskich bibliotek cyfrowych programu dLibra, powstaje obecnie nowe narzędzie, służące prezentacji kolekcji muzealnych, oraz - dzięki zastosowaniu standardów Dublin Core Metadata Initiative - umożliwiające wymianę danych z bazami innych instytucji. Działający w wersji testowej program dMuseion, dedykowany szczególnie zbiorom artystycznym, ma szansę otworzyć krajowym muzeom drogę do wzajemnej współpracy, a także obecności w przedsięwzięciach globalnych, takich jak Europeana.

Konferencja - Sesja 2

Użytkownicy biblioteki cyfrowej w świetle analizy statystyk wyszukiwawczych MBC - Wojciech Kowalewski (Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Krakowie)

 

Aby móc właściwie kierunkować rozwój biblioteki cyfrowej należy poznać czytelników korzystających z zasobów cyfrowych, ich sposób komunikacji, konstruowania zapytań, a nawet procesów rozumowania. Wykorzystanie industrialnych technologii w procesach przetwarzania papieru w postać bitową przyczynia się bowiem do powstania zupełnie nowej grupy czytelników, która być może po raz pierwszy ma styczność z działalnością biblioteczną. Dzięki cyfrowej remediacji zasobów kulturowych i informacyjnych (m.in. prasa lokalna i regionalna) nieoczekiwanie formułuje się też grupa czytelników poszukujących informacji doraźnej i okazjonalnej. Zmienia się zatem postrzeganie cyfrowych repozytoriów, które muszą teraz dodatkowo sprostać wymaganiom konsumentów „uzbrojonych” w iPhony, Smartphony, PDA i BlackBerry; czytelników wychowywanych przez portale społecznościowe: Facebook, Twitter, LinkedIn czy Blip. Wzrastająca jednakże powszechność technologii cyfrowych w bibliotekach, niosąca za sobą wzrost potencjału intelektualnego, umacnia również nowy paradygmat światopoglądowy polskiego bibliotekarstwa w XXI w., otwartego na zmiany społeczno-kulturowe. Pokolenia urodzone i niejako też funkcjonujące w rzeczywistości internetowej zmagają się paradoksalnie z trudnościami w formułowaniu zapytań wpisywanych w okno wyszukiwarki. W erze szybkiego i nieograniczonego dostępu do rozmaitych zasobów cyfrowych okazuje się, iż sporym problemem jest niewłaściwe poszukiwanie informacji przez czytelników. Czy jest to jedynie problem tzw. „pokolenia Google” wykorzystującego coraz częściej PC jedynie do wyszukiwania informacji o nowym firmware dla technologii spod znaku XBOX, GameCube i PS?

Czytelnik, użytkownik, klient, odbiorca w bibliotece cyfrowej... czyli KTO? - Jolanta Mazurek (BK PAN)

 

Celem referatu jest zaprezentowanie profilu czytelnika biblioteki cyfrowej. Literatura przedmiotu dość szeroko i w różnych aspektach opisuje badania prowadzone nad czytelnikiem w różnego typu bibliotekach. Współczesne książnice, realizując potrzeby rynku, coraz częściej decydują się na nowa formę usług tj. na stworzenie czytelnikom zdalnego i nieograniczonego dostępu do zbiorów. Specyfika polskiego bibliotekarstwa w ostatniej dekadzie wpłynęła na fakt licznego tworzenia się w Polsce zarówno regionalnych jak i instytucjonalnych bibliotek cyfrowych. Z miesiąca na miesiąc liczba zbiorów dostępnych w Internecie a pochodzących z polskich bibliotek, systematycznie rośnie. Niezwykle ważne zatem wydaje się być sformułowanie odpowiedzi na pytanie: KTO korzysta z bibliotek cyfrowych? Zrozumienie dla kogo tworzone są cyfrowe zasoby pozwoli bibliotekarzom przyszłości świadomie kształtować rozwój nie tylko dostępnych kolekcji cyfrowych ale również może wpłynąć na kształt bibliotekarstwa cyfrowego. Zdefiniowanie wirtualnego odbiorcy, zrozumienie jego potrzeb czytelniczych może stać się również asumptem do podjęcia współpracy, której wymiernym efektem może być bardziej aktywne współtworzenie bibliotek cyfrowych przez niektóre środowiska. W niniejszym referacie, na podstawie wyników własnych badań ankietowych, przedstawiony zostanie profil czytelnika zasobów bibliotek cyfrowych: ile ma lat, gdzie mieszka, czym sie zajmuje zawodowo, jakie jest jego wykształcenie, czego szuka w bibliotece cyfrowej, dla jakich celów wykorzystuje znalezione materiały, na jakie problemy napotyka korzystając z tego typu bibliotek itd. Ponadto, część referatu poświęcona będzie porównaniu czytelnika biblioteki cyfrowej z typowym polskim internautą, dając poglądowo odpowiedź na pytanie czy czytelnik zasobów cyfrowych to typowy surfer czy może biblioteki cyfrowe przyciągają do siebie niszowy typ użytkowników zasobów sieciowych.

Rola użytkowników w tworzeniu zasobów bibliotek cyfrowych - Adam Dudczak, Tomasz Parkoła (PCSS)

 

Referat prezentuje scenariusze związane z tworzeniem i wzbogacaniem treści z bibliotek cyfrowych przez ich użytkowników. Scenariusze zostaną zilustrowane przykładami istniejących rozwiązań oraz aktualnie realizowanych projektów w Europie i na świecie, z uwzględnieniem przykładów działań jednostkowych oraz inicjatyw społecznych.

Tworzenie i wzbogacanie treści cyfrowych obejmuje zarówno proste funkcje takie jak etykietowanie (ang. tagging), wystawianie ocen czy wprowadzanie komentarzy jak i bardziej zaawansowane takie jak tworzenie zakładek w cyfrowych książkach, tworzenie wirtualnych dokumentów czy poprawianie wyników automatycznego rozpoznawania tekstu (ang. optical character recognition). Należy podkreślić, że wprowadzenie do interfejsu biblioteki cyfrowej funkcji umożliwiających szeroko rozumianą interakcję między użytkownikami a zasobami cyfrowymi przyczynia się nie tylko do wzbogacenia samych treści przechowywanych w bibliotekach cyfrowych, ale również do obustronnej komunikacji pomiędzy użytkownikami a bibliotekarzami. Warto pamiętać, że treści tworzone przez użytkowników (ang. user generated content) to również ich własne zbiory/wyniki prac, które mogą się okazać atrakcyjnym materiałem dla innych użytkowników bibliotek cyfrowych. Umieszczanie własnych zasobów w bibliotekach i repozytoriach cyfrowych może przybierać różne formy. Bardzo liberalne podejście, prezentowane przez serwisy takie jak YouTube.com, wydaje się być niewystarczające dla potrzeb bibliotek cyfrowych. Autorzy chcieliby przyjrzeć się bliżej założeniom znanym z ruchu Open Access - dotyczącym archiwizacji wyników własnych prac naukowych (ang. self-archving). Podejście to jest szczególnie interesujące ze względu na fakt, iż w Polsce ruch Open Access jest ściśle powiązany z bibliotekami cyfrowymi głównie ze względu na to, iż zbiory największych regionalnych bibliotek cyfrowych są współtworzone zarówno przez biblioteki jak i instytucje naukowe. Ponadto, użytkownicy mogą dostarczać treści dla biblioteki cyfrowej również w bardziej konwencjonalny sposób - z pominięciem świata wirtualnego.

Konferencja - Sesja 3

Przyłączanie zasobów polskich bibliotek cyfrowych do Europeany - Agnieszka Lewandowska, Marcin Werla (PCSS)

 

Największa polska biblioteka cyfrowa, Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, jest publicznie dostępna od października 2002 roku. Szerokie wykorzystanie opracowanego pierwotnie na jej potrzeby oprogramowania dLibra pozwoliło zbudować w Polsce sieć składającą się obecnie z ponad 40 rozproszonych regionalnych i instytucjonalnych bibliotek cyfrowych. Od lutego 2005 roku biblioteki te zostały połączone funkcją wyszukiwania rozproszonego, która w 2007 roku została wyniesiona do odrębnej usługi sieciowej i stała się zalążkiem dla stworzenia Federacji Bibliotek Cyfrowych.

Działająca od czerwca 2007 roku Federacja Bibliotek Cyfrowych jest obecnie pojedynczym punktem dostępu do ponad 300 000 publikacji cyfrowych udostępnianych przez instytucje z całej Polski. Od początku istnienia podstawą działania Federacji jest agregowanie metadanych pochodzących z polskich bibliotek cyfrowych. Taka koncepcja doskonale wpisuje się w strategię budowy Europejskiej Biblioteki Cyfrowej "Europeana", która ma być zasilana metadanymi pochodzącymi z krajowych i tematycznych usług agregujących.

Referat zawiera omówienie doświadczeń związanych z dostosowywaniem metadanych agregowanych z polskich bibliotek cyfrowych do wymagań określonych przez specyfikacje i wytyczne przygotowane przez twórców Europeany. Krok po kroku omówione zostaną czynności takie jak czyszczenie metadanych, ich automatyczne wzbogacanie oraz transformacja do schematu ESE, a także problemy jakie wystąpiły w trakcie przygotowań do zautomatyzowanego wykonywania tych czynności. Zaprezentowane zostanie również środowisko testowe przeznaczone dla dostawców treści współpracujących z Europeaną - tzw. "Europeana Content Checker".

Tezaurus dziedzictwa kulturowego. Prezentacja narzędzia wspomagającego tworzenie i wykorzystanie baz danych. - dr Agnieszka Seidel-Grzesińska, dr Ksenia Stanicka-Brzezicka (Uniwersytet Wrocławski)

 

Różnorodne instytucje związane z dokumentacją dziedzictwa kulturowego borykają się współcześnie z zadaniem opisu dzieła w systemach cyfrowych (zabytku sztuki, zabytku kultury materialnej czy też archiwalium). Tym samym spotęgowaniu ulegają trudności tradycyjnie związane z opisem skomplikowanych strukturalnie obiektów, zwłaszcza, gdy zarówno on same, jak i ich części mogą być rozpatrywane i klasyfikowane z wielu różnych punków widzenia: formalnego, funkcjonalnego, ikonograficznego, ikonologicznego, kulturowego czy społecznego. W wypadku opisu cyfrowego i wykorzystywania w pracy baz danych problem terminologii staje się zagadnieniem centralnym, bowiem tylko dzięki ustandaryzowanemu zakresowi słownictwa możliwe jest efektywne wyszukiwanie danych i ich obiektywna analiza oraz ewentualna wymiana tychże danych pomiędzy bankami danych zarządzanymi przez niezależne instytucje.

Służące powyższym celom tezaurusy są obecnie formułowane na świecie i w Polsce; tutaj jednak z reguły bez konsultacji międzyinstytucjonalnej, co może powodować ich niespójność. Wpływa to negatywnie na jakość tworzonej cyfrowej dokumentacji dziedzictwa kulturowego i poważnie utrudnia budowę kompletnego systemu informacji o dziełach sztuki w Polsce. Dlatego też w 2008 r. Instytut Historii Sztuki UWr podjął się zadania opracowania polskojęzycznego tezaurusa dla szeroko rozumianego dziedzictwa kulturowego. Intencją było stworzenie ogólnodostępnej platformy informacyjnej, umożliwiającej współpracę różnych instytucji sprawujących pieczę nad kulturą oraz wymiany miedzy nimi doświadczeń i dorobku naukowego. W ramach projektu podjęte zostały takie zagadnienia, jak polihierarchiczność struktury pojęć, kwestie synonimiczności i polisemii czy zakres czasoprzestrzenny zastosowania pojęcia. Koncepcja słownika powstała w oparciu o analizę rozwiązań obcojęzycznych, przede wszystkim angielskich (Collection Trust, The Getty), które wydają się wyznaczać aktualne tendencje w tym zakresie, jednak z uwzględnieniem specyfiki języka polskiego, którego fleksyjność generuje odrębne problemy, np. w zakresie klasyfikacji formalnej.

W ramach prezentacji chcemy omówić powyższe problemy, sposób funkcjonowania platformy, jak również zachęcić do korzystania oraz współtworzenia słownika.

The Dublin Core Metadata Element Set, Ver. 1.1 a potrzeby i oczekiwania bibliotekarzy cyfrowych - analiza przypadków - Joanna Potęga (Biblioteka Narodowa), Agnieszka Wróbel (Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie)

 

Celem wystąpienia jest przedstawienie przeprowadzonej przez autorki analizy schematów metadanych stosowanych w polskich bibliotekach cyfrowych (przeszukiwalnych z poziomu Federacji Bibliotek Cyfrowych). Okazuje się, że funkcjonujące w polskich bibliotekach cyfrowych schematy, choć oparte na wspólnym piętnastoelementowym Dublin Core, często mają indywidualne rozwiązania. Autorki, w swoim wystąpieniu, postarają się przedstawić główne różnice w wypracowanych przez biblioteki cyfrowe schematach, w interpretacji poszczególnych elementów Dublin Core, jak również zobrazować wynikające z tego problemy w dotarciu do poszukiwanych przez użytkowników informacji.

Uzupełniając obraz metadanych w polskich bibliotekach cyfrowych, w wystąpieniu przedstawione zostaną wyniki ankiety, o wypełnienie której poproszono biblioteki zrzeszone w Federacji Bibliotek Cyfrowych. W ankiecie pytano o sposoby tworzenia metadanych, zasady regulujące sporządzanie opisów obiektów, wykorzystywanie instukcji czy zaleceń. Za pomocą ankiety chciano przyjrzeć się metadanym od strony ich "organizatorów".

Konferencja - Sesja 4

Wyzwania koncepcyjne i techniczne związane z publikacją książek z domeny publicznej - dr Aleksandra Sekuła (Fundacja Nowoczesna Polska)

 

Pragniemy podzielić się doświadczeniami, jakie zyskaliśmy tworząc od 2007 r. Szkolną Bibliotekę Internetową "Wolne Lektury". Publikujemy cyfrowe wydania tekstów z listy lektur MEN. Udostępniamy różne formaty plików, tak że można nie tylko czytać lektury na stronie, ale także ściągnąć lekkie pliki txt, przygotowane do druku pliki pdf, czy wysłuchać utwory w wersji dźwiękowej. Dostęp do naszej biblioteki jest bezpłatny i otwarty dla wszystkich. Z myślą o naszych czytelnikach, a szczególnie o pracy nauczycieli przygotowaliśmy "półki", czyli funkcjonalność pozwalającą po zalogowaniu zgromadzić na swoim koncie wybrane utwory i przesyłać innym (np. uczniom swojej klasy) linki do nich.

Współdziałamy z Biblioteka Narodową i Biblioteką Uniwersytetu Warszawskiego, skąd dostajemy skany książek oraz pliki tekstowe, które następnie poddajemy korekcie i dalszemu opracowaniu, uwspółcześniając pisownię zgodnie z obowiązującą ortografią, dodając przypisy i zaznaczając w dziełach literackich motywy i tematy literackie. Teksty opisane znacznikami zdefiniowanymi na podstawie języka xml można przekształcać do różnych formatów, nie tracąc na jakości opracowanego tekstu. W naszej pracy edytorskiej wykorzystujemy innowacyjne narzędzia informatyczne. Duża część prac wykonywana jest przy pomocy wolontariuszy (głównie studentów i nauczycieli). Początkowo korzystaliśmy z możliwości, jakie stwarza dla wspólnego opracowywania tekstów praca na stronach wiki. Obecnie wdrażamy przygotowaną specjalnie z myślą o naszych specyficznych potrzebach platformę redakcyjną. Można dzięki niej wygodnie robić korektę tekstu: z jednej strony ekranu śledzić wydanie źródłowe skan po skanie, zaś z drugiej nanosić zmiany na pliku tekstowym. Można również "otagować" tekst, a więc opisać wspomnianymi znacznikami typu xmlowego. Platforma pozwala również na wprowadzanie przypisów w tekście, a także umożliwia śledzenie zmian wprowadzanych przez wszystkie osoby współpracujące przy opracowywaniu utworu. Dzięki platformie nasi współpracownicy mogą włączać się w czynności redakcyjne zdalnie. Dysponujemy również systemem do przydzielania zadań (typu Redmine), a dzięki liście dyskusyjnej i forum redakcyjnemu możemy koordynować prace i wymieniać między sobą uwagi.

Do swoich osiągnięć możemy zaliczyć nie tylko opublikowanie tysiąca utworów w przyjaznej dla czytelników formie, ale również nowatorskie wykorzystanie narzędzi informatycznych oraz organizację pracy zespołowej.

Działania logistyczne koordynatora Konsorcjum DBC - Regina Rohleder (BG i OINT Politechniki Wrocławskiej)

 

Wspólna inicjatywa podjęta przez Politechnikę Wrocławską i Zakład Narodowy im. Ossolińskich (ZNiO), w 2006 roku, przyczyniła się do powstania Konsorcjum Dolnośląskiej Biblioteki Cyfrowej (DBC). Konsorcjum skupia 16 instytucji zdalnie gromadzących zasoby cyfrowe na serwerze we Wrocławskim Centrum Sieciowo-Superkomputerowym. Działania logistyczne koordynatora, którym jest Biblioteka Główna i OINT Politechniki Wrocławskiej, wspierają funkcjonowanie Konsorcjum określając płaszczyznę współpracy bibliotek przy gromadzeniu cyfrowych zbiorów bibliotecznych. Biblioteki dostarczające zasoby cyfrowe podzielono na trzy grupy w zależności od sposobu dostarczania zbiorów do DBC. Koordynator Konsorcjum zapewnia szkolenia, konsultacje, opiekę merytoryczną i pomoc w cyfryzacji zbiorów oraz sprawuje nadzór nad jakością dostarczanych dokumentów elektronicznych a w szczególności nad ich zgodnością z wypracowaną między bibliotekami instrukcją. Przy tworzeniu "Instrukcji opisu metadanowego w formacie Dublin Core Metadata Element Set, w Konsorcjum DBC" uwzględniono dokumenty powstałe w innych krajowych i zagranicznych instytucjach oraz "dobre praktyki", wynikające ze wcześniejszych doświadczeń. Instrukcja pokazuje, między innymi, jak tworzyć relacje zwrotne między katalogami DBC i OPAC ułatwiające użytkownikowi wyszukiwanie. Wszystkie dokumenty, gromadzone tylko w pełnym tekście, są dostępne dla użytkowników Internetu bez ograniczeń. Różnorodność prezentowanych dziedzin wiedzy zapewnia DBC dużą popularność. Od 5 lat istnienia biblioteki cyfrowej zarejestrowano ponad 4,2 mln użytkowników. Instytucje współpracujące w ramach DBC gromadząc zasoby cyfrowe borykają się z wieloma problemami związanymi z digitalizacją, ograniczeniami prawnymi oraz przyzwyczajeniami niektórych czytelników do korzystania wyłącznie z tradycyjnych zbiorów bibliotecznych. Na szczególną uwagę zasługują pozytywne przypadki pewnych rozwiązań (np. w Kolegium Karkonoskim), dotyczące pozyskiwania publikacji cyfrowych. Biblioteki należące do Konsorcjum prowadzą nieustanną działalność informacyjną i promują zasoby cyfrowe starając się przede wszystkim o pozyskanie najbardziej poszukiwanych współczesnych publikacji "born-digital" i rozpraw doktorskich. Na przykładzie doświadczeń Konsorcjum DBC można stwierdzić, że współpraca przynosi efekty w postaci przeszkolenia bibliotekarzy w zakresie digitalizacji zbiorów, ujednoliconych opisów metadanowych oraz wspólnej bazy DBC. Konsorcjum ma charakter otwarty i w najbliższym czasie przewidywane jest przystąpienie do niego kolejnych instytucji. Wciąż nierozwiązano zagadnienia archiwizacji danych w formatach bezstratnych. Wydaje się, że niezbędna będzie synergia działań zmierzających do bezpiecznego przechowywania ucyfrowionych zasobów, np. w ramach Konsorcjum Polskie Biblioteki Cyfrowe.

Długoterminowa archiwizacja publikacji cyfrowych w świadomości pracowników polskich bibliotek – prezentacja wyników badania sondażowego - Aneta Januszko-Szakiel (Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza-Modrzewskiego)

 

Z analizy literatury przedmiotu wynika, że podstawowym czynnikiem, wpływającym na podjęcie działań archiwizacyjnych w instytucjach bibliotecznych, jest stopień świadomości pracowników tych instytucji odnośnie potrzeby długoterminowego zachowania dostępności i użyteczności zgromadzonych zasobów cyfrowych. Postanowiono zatem, w ramach prac nad rozprawą doktorską na temat długoterminowej archiwizacji zasobów cyfrowych w polskich bibliotekach, przeprowadzić badania w celu wysondowania poziomu świadomości i wiedzy pracowników polskich instytucji bibliotecznych na temat archiwizacji. W badaniu starano się również zdiagnozować, w jakiej kondycji są publikacje elektroniczne, przechowywane w polskich bibliotekach, tj. z którego roku pochodzą najstarsze publikacje, w jakich formatach i na jakich nośnikach są zapisane, czy biblioteki są w posiadaniu otoczenia sprzętowo-programowego, umożliwiającego odczyt tych publikacji, czy były podejmowane próby migrowania, bądź emulowania treści publikacji, etc. Na podstawie wyników badań został opracowany autorski schemat elektronicznych zasobów polskich bibliotek, z uwzględnieniem zasobów FBC. Powstał również opis rozwoju świadomości polskiego środowiska bibliotecznego odnośnie długoterminowej archiwizacji. Na podstawie badań ustalono, co rozumie się w polskim środowisku bibliotecznym pod pojęciem długoterminowej archiwizacji i na jakich działaniach archiwizacja powinna polegać, a także jak powinien wyglądać model archiwum dla polskich zasobów cyfrowych, oraz która z polskich instytucji powinna przejąć rolę koordynatora polskich działań archiwizacyjnych i dlaczego.

Badania były prowadzone w wersji pierwszej sondażowej, w roku 2007 i drugiej właściwej w roku 2009. Podstawowym narzędziem badawczym był formularz ankiety. Uzupełniająco, w trzech instytucjach przeprowadzono wywiad.

Celem referatu jest zaprezentowanie uzyskanych wyników i wniosków.

Warsztaty - Sesja 1

Jak czytelnik porusza się po bibliotece cyfrowej? Analiza wzorców zachowań - Agnieszka Lewandowska, Marcin Werla (PCSS)

 

Niniejszy referat przedstawia rezultaty analizy zachowań czytelników korzystających z biblioteki cyfrowej opartej na oprogramowaniu dLibra. Podstawą dla przeprowadzenia analizy były logi dostępu do stron WWW Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej. W wyniku automatycznego przetworzenia tych danych otrzymano mapę ścieżek w logicznej strukturze interfejsu WWW biblioteki cyfrowej, którymi najczęściej podążają czytelnicy. Pozwoliło to zarówno na określenie stopnia wykorzystania poszczególnych usług i elementów biblioteki cyfrowej jak i na wykrycie tych elementów interfejsu użytkownika, które sprawiają czytelnikom najwięcej problemów.

W ramach omawianych w referacie prac opracowano metody i prototypowe narzędzia pozwalające na okresowe badanie zachowań użytkowników stron WWW biblioteki cyfrowej. Narzędzia te opierają się na statystycznej analizie danych historycznych. Dzięki temu badania zachowań czytelników prowadzone są bez wpływania na te zachowania oraz bez dodatkowego utrudniania korzystania z biblioteki cyfrowej. Badania takie mogą stać się podstawą oceny użyteczności zmian wprowadzanych w interfejsie czytelnika w trakcie rozwoju oprogramowania do budowy bibliotek cyfrowych lub w trakcie modyfikacji układu interfejsu poszczególnych bibliotek.

Pozycjonowanie zasobów bibliotek cyfrowych - Adam Dudczak (PCSS), Tomasz Kalota (BU UWr)

 

Optymalizacja dla wyszukiwarek internetowych (ang. Search Engine Optimization) zwana również krótko pozycjonowaniem to działanie mające na celu osiągnięcie przez dany serwis internetowy jak najwyższej pozycji w wynikach wyszukiwania zwracanych przez wyszukiwarki internetowe. Autorzy niniejszego referatu chcieliby przedstawić koncepcję wykorzystania niektórych zasad pozycjonowania w kontekście redakcji opisów bibliograficznych i promocji obiektów cyfrowych przechowywanych w polskich bibliotekach cyfrowych. Podstawowe działania w zakresie optymalizacji stron WWW skupiają się przede wszystkim na doborze odpowiednich słów kluczowych, ale również na stworzeniu zewnętrznych odnośników do danej strony WWW. Dobór słów kluczowych nie jest sprawą prostą, ważne jest, aby skupić się na słowach/frazach, które są wykorzystywane przez użytkowników wyszukiwarek, gdy szukają oni materiałów w tym konkretnym temacie. W tym postępowaniu można dostrzec pewne analogie z zadaniem stworzenia opisu obiektu w bibliotece cyfrowej. W trakcie redakcji opisu należy wziąć pod uwagę zawartość dokumentu, wybrać odpowiedni schemat metadanych i analogicznie jak w przypadku praktyk pozycjonerskich, dokonać wyboru słów kluczowych, a następnie umieścić je w opisie obiektu cyfrowego. Pozycjonowanie zasobów bibliotek cyfrowych jest zagadnieniem wielowymiarowym, możemy spojrzeć na ten problem poprzez pryzmat interoperacyjności tworzonych metadanych i możliwości ich późniejszego ponownego wykorzystania. Chodzi tutaj zarówno o poprawność syntaktyczną opisu (w kontekście użytego schematu), ale również o jego kompletność i użyteczność w kontekście potrzeb informacyjnych użytkowników końcowych. W sytuacji, gdy metadane z polskich bibliotek cyfrowych będą agregowane i udostępniane poprzez interfejsy innych usług takich jak np. Europeana, zapewnienie zgodności opisu z pewnymi wytycznymi może przyczynić się do lepszej widoczności zasobów w interfejsie WWW docelowej usługi. Przykładem takiego wykorzystania ustandaryzowanych metadanych może być data powstania zasobu, Europeana udostępnia interfejs do temporalnego przeglądania zasobów tzw. oś czasu. W sytuacji, gdy opis obiektu nie zawiera ustandaryzowanej daty, dany obiekt nie będzie widoczny dla użytkowników korzystających z tego interfejsu.

Obiekty cyfrowe to nie tylko metadane, ale również treść - tekst, obraz, audio, video. Metadane choćby najbardziej obszerne nie są przeważnie w stanie oddać wszystkich aspektów danego obiektu cyfrowego. Dlatego w pozycjonowaniu (poprawieniu wyszukiwalności) danego obiektu ogromną rolę odgrywa również sposób, w jaki przygotowana jest treść obiektu. Czy dostępna jest warstwa tekstowa obiektu? Czy warstwa tekstowa jest poprawna? Czy format, w którym został zapisany obiekt jest zrozumiały dla wyszukiwarek internetowych? To podstawowe pytania, na które redaktor powinien odpowiedzieć sobie podczas przygotowywania zasobu do publikacji.

Ze względu na zasadę działania wyszukiwarek internetowych bardzo ważne są również odnośniki zewnętrzne prowadzące do zasobów bibliotek cyfrowych z zewnątrz. Źródłem takich odnośników mogą być różnego rodzaju portale tematycznie związane z treściami przechowywanymi w bibliotece, serwisy WWW agregujące metadane czy inne biblioteki cyfrowe. Z punktu widzenia pozycjonowania zasobów cyfrowych bardzo interesujące wydaje się udostępnianie treści obiektów cyfrowych poprzez zewnętrzne usługi. Przykładami mogą być tutaj zasoby udostępnione w serwisie Flickr (http://www.flickr.com/commons), a pochodzące z różnego rodzaju instytucji pamięci oraz portal Manuscriptorium (http://manuscriptorium.com), oprócz samej alternatywnej formy treści widoczny jest dostępny jest również link do oryginalnego obiektu w macierzystej bibliotece cyfrowej.

Budowa i funkcjonowanie systemów długoterminowej archiwizacji cyfrowego dziedzictwa nauki i kultury – na przykładzie niemieckiego projektu KOPAL - Aneta Januszko-Szakiel (Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza-Modrzewskiego)

 

Zagwarantowanie długoterminowej dostępności i użyteczności cyfrowego dziedzictwa nauki i kultury jest jednym z podstawowych i dotąd nierozwiązanych problemów instytucji pamięci. Z myślą o ich rozwiązaniu tworzone są systemy długoterminowej archiwizacji. W polskim środowisku bibliotecznym znane są już tego typu projekty: CASPAR oraz PLANETS. Na uwagę zasługuje również rozwiązanie KOPAL, zaproponowane przez niemieckie środowisko biblioteczne, w ramach projektu o takich samej nazwie - kopal.

Projekt kopal był realizowany w Niemczech w latach 2004-2007, we współpracy trzech niemieckich bibliotek, w tym biblioteki narodowej oraz dwóch firm informatycznych, m.in. firmy IBM. Celem projektu było opracowanie i przetestowanie technicznego oraz organizacyjnego rozwiązania, gwarantującego długoterminowe zabezpieczenie dostępności i użyteczności zasobów cyfrowych. Jednym z podstawowych założeń KOPAL jest jego integracja z funkcjonującym już systemem bibliotecznym, podobnie jak w przypadku systemu DSEP (Deposit System for Electronic Publication), który został opracowany przez holenderską bibliotekę narodową Koninklijke Bibliotheek w ramach projektu Nedlib.

System archiwizacji KOPAL powstał na podstawie przyjętych już w świecie norm i standardów, a także doświadczeń i rekomendacji instytucji pamięci zaawansowanych w działaniach archiwizacyjnych. Został stworzony z myślą o archiwizacji wszelkich typów dokumentów cyfrowych, od plików PDF po najbardziej rozbudowane cyfrowe obiekty wideo. Jego budżet wyniósł 4,2 mln Euro.

W proponowanym referacie przedstawione zostaną cele i założenia systemu KOPAL oraz model referencyjny OAIS i DIAS Core jako techniczna podstawa jego funkcjonowania.

Usługi przechowywania danych KMD/PLATON-U4 dla bibliotek cyfrowych - Maciej Brzeźniak, Rafał Mikołajczak (PCSS)

 

Długoterminowe zabezpieczenie masowych ilości danych cyfrowych stanowi trudne wyzwanie technologiczne i organizacyjne. Problem ten obejmuje m.in. zabezpieczenie danych przed utratą wskutek awarii systemów komputerowych, klęsk środowiskowych czy aktów wandalizmu oraz utrzymywanie danych na mediach przechowywania w odpowiedniej technologii i migrację między technologiami. Problem ten napotykają m.in. biblioteki cyfrowe i archiwa elektroniczne, przetwarzające i przechowujące olbrzymie ilości danych. Usługi systemu KMD/PLATON-U4 wychodzą naprzeciw instytucjom zmagających się z zabezpieczeniem posiadanych przez nie danych. System KMD/PLATON-U4 zapewnia możliwość składowania danych w zewnętrznej w stosunku do systemu komputerowego organizacji zarządzającej biblioteką cyfrową przestrzeni przechowywania danych. Usługi systemu KMD/PLATON-U4 obejmują wykonywanie kopii zapasowych i archiwizację oraz dostęp do danych za pomocą standardowych protokołów takich jak SCP, HTTP(s), WebDAV i GridFTP.

System KMD/PLATON-U4 zapewnia automatyczną replikację geograficzną przechowywanych danych. Rozproszony charakter systemu umożliwia realizację usług składowania i dostępu do danych w sposób wydajny i odporny na ewentualną awarię pojedynczych komponentów systemu. Przechowywanie danych w wielu odległych punktach zapewniona ochronę danych przed zniszczeniem wskutek klęsk żywiołowych lub aktów wandalizmu. Bezpieczeństwo fizyczne danych w poszczególnych lokalizacjach jest zapewnione z kolei poprzez redundancję danych i infrastruktury. Korzystanie z usług systemu KMD/PLATON-U4 zwalnia użytkowników z zarządzania i utrzymywania specjalizowanych systemów przechowywania danych oraz z obsługi procesów takich jak migracja między technologiami przechowywania danych, kontrola integralności informacji czy stanu mediów. W referacie przedstawione zostaną cele i założenia systemu KMD/PLATON-U4, architektura systemu i jego infrastruktura a także praktyczne możliwości wykorzystania usług przez biblioteki i repozytoria cyfrowe.

Warsztaty - Sesja 2

Edukacja w zakresie budowania i rozwoju bibliotek cyfrowych - Adam Dudczak (PCSS), Grzegorz Gmiterek (UMCS)

 

Bibliotekarz cyfrowy musi posiadać szeroką wiedzę obejmującą między innymi podstawy tradycyjnego bibliotekarstwa, znajomość nowoczesnych technologii informacyjnych, ergonomii interfejsów użytkownika, zagadnień związanych z digitalizacją i obróbką różnego rodzaju materiałów analogowych i cyfrowych. Nie można narzekać na brak zasobów edukacyjnych w tym zakresie, w chwili obecnej liczba prac naukowych i opracowań dydaktycznych, jakie dotyczą tematyki cyfrowych bibliotek, archiwów i muzeów jest bardzo duża. Wobec takiego ogromu informacji powstaje pytanie, które z nich są najważniejsze i mogą okazać się najbardziej użyteczne w codziennej pracy bibliotekarza cyfrowego. Nie da się ukryć, że dużą rolę w rozwoju europejskiego bibliotekarstwa cyfrowego odgrywają projekty finansowane przez komisję europejską w szczególności te, których celem jest przygotowanie fundamentów dla finalnej wersji Europeany - europejskiej biblioteki, muzeum i archiwum cyfrowego.

Przykładem projektu, którego celem jest promocja wiedzy o budowaniu bibliotek cyfrowych jest ACCESS IT. Projekt, którego działania zostały ukierunkowane na propagowanie wiedzy i umiejętności w zakresie cyfryzacji dóbr kultury, zagadnień związanych z udostępnianiem ich online oraz agregacją zgodnie z wymaganiami stawianymi przez Europeanę. Zastosowane rozwiązania zostaną oparte na doświadczeniach i sprawdzonych wzorcach z powodzeniem wdrożonych w krajach UE. Projekt ma być podstawą dla zbudowania programu szkoleń i powołania ośrodków kompetencyjnych, w których zainteresowane osoby będą mogły zdobyć niezbędną wiedzę i umiejętności do budowania nowoczesnych bibliotek cyfrowych.

Nie są to jednak wysiłki odosobnione. Konsolidacja wiedzy, której celem jest stworzenie jednorodnego programu edukacyjnego jest przedmiotem prac wielu ośrodków dydaktycznych, w tym również polskich. W referacie zaprezentowany został zarys programu nauczania oraz propozycje jego realizacji przy wykorzystaniu nowoczesnych rozwiązań technologicznych (w tym e-learning). Opisana propozycja programowa wdrażana jest w ramach specjalności (dwuletnie studia magisterskie) na kierunku Bibliotekoznawstwo i Informacja Naukowa w Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Autorami, jak również osobami prowadzącymi zajęcia są pracownicy naukowi z Zakładu Bibliotekarstwa, Książki Współczesnej i Innych Środków Przekazu.

Cyfrowy bibliotekarz i cyfrowy czytelnik – spotkania wirtualne. Społeczność Biblioteka 2.0 jako platforma komunikacji - Paulina Majewska (Biblioteka Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Łodzi)

 

W referacie przedstawiona zostanie społeczność wirtualna zrzeszająca bibliotekarzy oraz czytelników polskich bibliotek cyfrowych - Społeczność Biblioteka 2.0. Stanowi ona miejsce swobodnej wymiany poglądów i wiedzy dotyczących bibliotek cyfrowych.

Od 2001 roku zaobserwować można znaczący wzrost liczby społeczności wirtualnych, powstających w szybkim tempie i zrzeszających coraz większą liczbę użytkowników. Spowodowane jest to wprowadzeniem ideologii Web 2.0 lub, jak twierdzą niektórzy badacze społecznych aspektów Internetu, powrotem do założeń dotyczących społecznego życia sieci sformułowanych przez pionierów Internetu już w drugiej połowie lat 80. Dziś społeczności wirtualne zdobywają ogromną popularność, zrzeszają miliony internautów na całym świecie i budzą ciekawość specjalistów różnych dziedzin nauki. Internet, stanowiący płaszczyznę dla ich powstawania, staje się platformą komunikacji również dla środowisk zawodowych. Społeczności wirtualne coraz częściej skupiają przedstawicieli konkretnych profesji. Tworzą je także bibliotekarze - grupa zawodowa, której charakter wykonywanej pracy uległ znaczącym przemianom w związku z wprowadzeniem komputerów i Internetu do bibliotek.

Powstawanie i działalność bibliotek cyfrowych stanowią główne tematy dyskusji internautów zrzeszonych na stronach Społeczności Biblioteka 2.0. Specyfika Internetu jako platformy komunikacji determinuje kształt komunikacji pomiędzy użytkownikami. Artykuł ukazuje, jak w tych specyficznych warunkach radzą sobie bibliotekarze i czytelnicy cyfrowi wspólnie szukający rozwiązań dla powstających na naszych oczach kolejnych bibliotek cyfrowych. Wirtualne spotkania zrzeszają coraz większą liczbę użytkowników i mogą być inspirujące.

W artykule opisana zostanie Społeczność Biblioteka 2.0 oraz historia jej rozwoju. Zaprezentowana będzie także charakterystyka członków społeczności oraz analiza treści zamieszczonych przez nich postów. Ponadto omówione zostaną wybrane wyniki badań ankietowych "Społeczności wirtualne bibliotekarzy w Polsce". Badania zostały przeprowadzone w październiku 2008 roku, wzięło w nich udział 242 użytkowników polskich społeczności wirtualnych zrzeszających bibliotekarzy (w tym blisko 29% to użytkownicy Społeczności Biblioteka 2.0). Wybrana część wyników odzwierciedla poglądy członków Społeczności Biblioteka 2.0, charakteryzuje ich jako bibliotekarzy-internautów, wykorzystujących Internet na co dzień do celów zawodowych, i stanowi tło dla dalszych rozważań.

Federacja Bibliotek Cyfrowych jako agregator metadanych (na każdą okazję) - Agnieszka Lewandowska, Marcin Werla (PCSS)

 

Federacja Bibliotek Cyfrowych (FBC, http://fbc.pionier.net.pl) to dostępna od czerwca 2007 roku usługa sieciowa gromadząca opisy obiektów z polskich bibliotek cyfrowych i udostępniająca na tej podstawie użytkownikom oraz aplikacjom i serwisom internetowym nowe funkcje. Funkcjami takimi są m.in. możliwość równoczesnego przeszukiwania opisów obiektów pochodzących z rozproszonych bibliotek cyfrowych, lokalizowanie obiektów cyfrowych czy mechanizmy wspierające koordynację digitalizacji w Polsce.

Postępujący rozwój europejskiej infrastruktury bibliotek cyfrowych i powstawanie projektów takich jak Europeana, DRIVER czy DART Europe wytworzyły potrzebę rozszerzenia zakresu działania FBC. Rozszerzenie to dotyczy udostępnienia gromadzonych metadanych zewnętrznym usługom sieciowym w sposób pozwalający na ich dalsze automatyczne wykorzystanie na szeroką skalę. Niniejszy referat zawiera przegląd projektów zainteresowanych obecnie współpracą z FBC w zakresie pozyskania metadanych obiektów z polskich bibliotek cyfrowych oraz omówienie schematu współpracy FBC z tego typu projektami. Zasygnalizowane również zostaną najistotniejsze kwestie dotyczące bezpośrednio tzw. "dostawców treści", czyli twórców bibliotek cyfrowych.

Tematyka konferencji

Podstawowe informacje

Poprzednie edycje

Biblioteka Kórnicka PAN Poznańska Fundacja Bibliotek Naukowych Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe